October 2025

shrIlakShmIhayavadanaratnamAlAstotram:श्रीलक्ष्मीहयवदनरत्नमालास्तोत्रम् ॥ श्रीः ॥ श्रीलक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नमः ।श्रीमते श्रीकृष्णब्रह्मतन्त्रपरकालयतीन्द्रमहादेशिकाय नमः ।श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मे नारायणाख्याने हयशिरउपाख्यानस्य व्याख्याने हयशिरोरत्नभूषणे तद्विवरणदीधितौ चपरिशीलितानां श्रुतीनामर्थस्य सङ्ग्राहकश्रीलक्ष्मीहयवदनरत्नमालास्तोत्रम् । वागीशाख्या श्रुतिस्मृत्युदितशुभतनोवसुदेवस्य मूर्तिःज्ञाता यद्वागुपज्ञं भुवि मनुजवेरैर्वाजिवक्त्रप्रसादात् ।प्रख्याताश्चर्यशक्तिः कविकथकहरिः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रःत्रय्यन्ताचार्यनामा मम हृदि सततं देशिकेन्द्रः स इन्धाम् ॥ १॥ सत्वस्थं नाभिपद्मे विधिमथ दितिजं राजसं तामसं चा-ब्बिन्द्वोरुत्पाद्य ताभ्यामपहृतमखिलं वेदमादाय धात्रे ।दत्त्वा द्राक्तौ च हत्वा वरगणमदिशद्वेधसे सत्र आदौतन्त्रं चोपादिशद्यस्स मम हयशिरा मानसे सन्निधत्ताम् ॥ २॥ अध्यास्तेऽङ्कं परावाग् वरहयशिरसो भर्तुराचार्यके यावाञ्छावानैतरेयोपनिषदि चरमात्प्राक्तने खण्ड आदौ ।यस्या वीणां च दैवीं मनसि विनिदधत्ख्यातिमेत्यन्त्यमन्त्रेसेशाना सर्ववाचो मम हृदयगता चारु मां वादयेद्वाक् ॥ ३॥ कृष्णं विप्रा यमेकं विदुरपि बहुधा वेदयो (रैतरेये) रादिमान्तेस्रष्टा विस्रंसमानस्स्वमथ समदधाच्छन्दसां येन दानात् ।कृष्ण विष्णुं च जिष्णुं कलयितुरपि यत्संहितामायुरुक्तंवाक्श्लिष्टं प्राणमेनं हयमुखमनुसन्दध्महे किं वृथाऽन्यैः ॥ ४॥ प्रख्याता याऽऽश्वलायन्यधिकफलदशश्लोक्यभिख्या तदन्तःश्रुत्युक्ता वाक् सरस्वत्यपि हयमुख ते शक्तिरन्या न युक्ता ।पूर्णा त्वच्छक्तिरर्धं भवति विधिवधूर्या नदी सा कलास्याइत्युक्ते ब्रह्मवैवर्त इह समुदिता स्यात्परा निम्नगाऽन्या ॥ ५॥ श्रीहर्षों विष्णुपत्नीं वदति कविरिमा नैषधे मल्लिनाथःख्यातामेतां पुराणे हयमुख भुवि च स्थापितां विष्णुपार्श्वे ।धीवाग्मित्वार्थजप्यं दिनमुखसमये शौनकस्सूक्तमत्याःश्रीयुक्तं बह्वृचस्स स्मृतिकृदपि तदा चिन्तनीयं तथैनाम् ॥ ६॥ वागाम्भृण्यादिसूक्ते निरवधिमहिमा या श्रुता वाक् च देवीपूर्वे सूक्तेऽपि हंसस्त्वमधिकमहिमा विश्रुतो बह्वृचैर्यः ।युक्तावारण्यके तौ कथितबहुगुणौ सामनी संहितेत्य-प्याराध्यो व्यूहरूपी हयमुखविदितो ज्ञानिनां कर्मभिस्त्वम् ॥ ७॥ इन्द्रो वृत्रं हनिष्यन् सखिवर वितरं विक्रमस्वेति विष्णुंसम्प्रार्थ्यातो हतारिस्तत उपजनितब्रह्महत्त्यापनुत्त्यै ।सूक्ताभ्यामाहुतिं यं प्रति परमजुहोन्मूर्ध्नि गन्धर्व एकोदेवानां नामधारी स मम दृढमतावद्य वाचस्पतिस्तात् ॥ ८॥ वेदे चाथर्वणाख्ये प्रथमत उदितं यत्त्रिषप्तीयसूक्तंतन्मेधाजन्मकर्माङ्गमिति निगदितं कौशिकेन स्वसूत्रे ।मेधाकामः पुमान् यस्तुरगमुख ततस्सर्वलोकाधिनाथंध्यायेद्वाचस्पतिं त्वां प्रभवति सकलस्तच्छृतार्थोऽप्रकम्प्यः ॥ ९॥ नासन्नो सत्तदानीमपि तु कमलयाऽवातमेकं तदानीत्तस्माद्धान्यत्परं किञ्चिदपि न तमसा गूढमग्रे प्रकेतम् ।अद्धा को वेद हेतुं द्विविधमविगुणं वासुदेवाभिधानंव्यूहं त्वां प्रातरर्च्यं हयमुख भगमाहुः क्रमात्तैत्तिरीयाः ॥ १०॥ प्रातःपूज्यं भगाख्यं प्रथममकथयन् बह्वृचाः पञ्चमेऽथोनासत्सूक्तेऽष्टमे प्राग्वदपि समवदन् तैतिरीयक्रमात्त्वाम् ।पाराशर्योऽवतीर्णं वदति हयमुखाथर्वणः कौशिकस्त्वाम्मेधार्थं प्रातरर्च्यं भगमनुमनुते संहिताऽप्याह साधु ॥ ११॥ प्रद्युम्नान्तं त्रिपाद्भास्वरवपुरमृतं वासुदेवादिवृन्देपादस्तत्रानिरुद्धो भुवि तत उदभूदात्मभूऋग्विधिज्ञाः ।हुत्वा त्वां यज्ञरूपं हयवदन जितन्ते स्तुतिं तन्वतेऽतःनिर्णीतं सर्ववेदेष्वनुपममिति तत्पौरुष सूक्तमाप्तैः ॥ १२॥ सर्वे वेदाः प्रजाश्च प्रचुरबहुभिदाः संश्रयन्ते यमेकम् ।शास्ता योऽन्तःप्रविष्टस्स्वयमपि दशधात्माचरत्यर्णवे यम् ।ब्रह्मा चैकोन्वविन्दद्धरिमिह दशहोतारमन्तश्च चन्द्रेदेवास्सन्तं सहैनं न हि विदुरवतात्सोऽद्य वाचस्पतिर्माम् ॥ १३॥ यस्माद्ब्रह्मा च रुद्रस्सकलजगदिदं जायतेऽन्तर्बहिर्यत्व्याप्त्या सत्तां च यस्मिन् लयमपि लभते यश्चतुर्वेदमूर्तिः ।विष्णुर्नारायणोऽष्टाक्षरपदविदितो देवकीपुत्र एकोयोथार्वाङ्गे मधोः सूदन उपनिषदि ज्ञायते मे स इन्धाम् ॥ १४॥ शक्तिः स्वाभाविकी सात्र च विविधपरा श्रूयते ज्ञानमेवंत्रेधा तत्र क्रियेत्थं बलमपि तदसौ वासुदेवः स हंसः ।यो ब्रह्माणं विधाय प्रथममथ परान् प्राहिणोत्सर्ववेदान्तस्मै देवं प्रपद्ये शरणमहमिमं चामृतस्यैष सेतुः ॥ १५॥ वम्र्यो विष्णोर्धनुर्ज्यां हयवदन वरान्नेच्छया चिच्छिदुस्तत् ।कोट्या च्छिन्नं च विष्णोः शिर इति गदितं यत्प्रवर्ग्यार्थवादे ।तच्छीर्षं याजमानं श्रुतिमुखत इदं स्थापित युक्तितोऽपिप्रादुर्भावः स गौणो बहुमुखहरिवंशादिनिर्धारितो वा ॥ १६॥ शुक्लं वेदं विवस्वानुपदिशसि परं याज्ञवल्क्याय वाजीवेदैकार्थैर्वचोभिर्मितमिदमखिलाम्नायधीकारिणीं याम् ।वाग्देवीं मोक्षधर्मे कथयति मुनिराट् तत्कृपालब्धभूमात्वच्छक्तिस्सेत्यकम्प्यं हयमुख गदितं ब्रह्मवैवर्तवाग्भिः ॥ १७॥ तस्माद्वेदेऽपि तत्रोपनिषदि बृहदारण्यके काण्ड आत्मात्वं वाग्देव्या सहादौ जनयसि मिथुनीभूय सर्वांश्च वेदान् ।धातारं तस्य पत्नीं तदनु तदुभयद्वारिकां व्यष्टिसृष्टिंतद्यज्ञाराधितोऽस्मै हयवदन वरान्यच्छसीति प्रतीमः ॥ १८॥ तुर्येऽध्याये द्वितीयं तुरगमुख शिशुब्राह्मण व्यूहरूपम्प्राण स्थूणां शिशुं त्वां चमसमपि शिरोऽर्वाग्बिलं चोर्ध्वबुध्नम् ।सप्तानां देवतानामधिकरणममित्रेन्द्रियाणां जयार्थंवाचाष्टम्या युतं त्वां परिकलयति तद्ब्रह्म भक्तार्तिहारि ॥ १९॥ दध्यङ्ङाथर्वणोश्वित्रिदशकृतशिरोधारणादश्वमूर्ध्नाताभ्यां प्रावर्ग्यतत्त्वं हयमुख समुपादिक्षदेतद्यथार्थम् ।एतावत्येव तत्त्वे कलिबलवशतस्तामसाश्शक्त्यधीनंभावत्कं शीर्षमाहुर्भुवि जनिसमये त्वत्कटाक्षातिदूराः ॥ २०॥दध्यङ्ङाथर्वणो यो हयमुख बृहदारण्यके काण्ड आदौआह प्रावर्ग्यतत्त्वं यदपि शतपथे दीक्षणीयार्थवादे ।विष्ण्वाख्यं तत्त्वमुक्तं पुनरुपनिषदि ब्रह्म वागीशरूपंयच्च प्रोक्तं तृतीये तदपि च स मधुब्राह्मणे वक्ति तुर्ये ॥ २१॥ वाचा देव्यानिरुद्धेन च सृजति जगत्सर्वमित्यग्र उक्तोवाहास्यो वासुदेवः स पर इति मधुब्राह्मणं स्थापयित्वा ।दध्यङ्ङाथर्वणोश्वित्रिदशहितमधुत्वाष्ट्रकक्ष्योपदेष्टातत्त्वं जानाति चेत्यप्यखिलशुभतनुं वक्ति वागीश्वरं त्वाम् ॥ २२॥ दध्यङ्ङाथर्वणोऽसावुपदिशति मधुब्राह्मणं त्वाष्ट्रकक्ष्यंयत्तन्नारायणाख्यं कवचमिति समाधुष्यते सात्विकाग्र्यैः ।वृत्रस्येदं वधायालमिति हयमुख ब्रह्मविद्येति तत्त्वंवागीशैते न जानन्त्यनघ तव कृपाबाह्यतां ये प्रयाताः ॥ २३॥ तत्त्वं नारायणाख्योपनिषदि कथितं पञ्चरात्रोक्तरीत्यातन्नामाख्यान आहाश्वमुख विशदमाद्यं च धर्मं मुनीन्द्रः ।गीतायां सङ्गृहीतं विशदयितुमनाः कृष्ण वाहाननैक्यंब्रूते वेदोदितत्वं स्थिरयति च तदत्रोक्त एकान्तिधर्मे ॥ २४॥ आदौ नारायणं तं वदति मधुजितं देवकीपुत्रमन्तेवेदान्तो मोक्षधर्मे वरहयशिरसं प्राह कृष्णस्स्वमेव ।इत्यालोच्यैव योगी कलिजिदभिजगौ तत्क्रमात् स्तौति मध्येवाहास्य त्वां शठारिर्मुनिरपि मनुतेऽश्वं पुरः कृष्णमन्ते ॥ २५॥ जन्मादीनां निदानं कतिचिदकथयन् देवमेकं तथाऽन्येदेवीमेकां विदुस्तन्मिथुनमविकलं ब्रह्म वेदान्तवेद्यम् ।इत्येवं स्थापयित्वा चिदचिदवियुतं श्रीमदेकं तदित्य-प्याचख्यौ मोक्षधर्मे हयमुखजनिवृत्तापदेशान्मुनीन्द्रः ॥ २६॥ श्रावण्यां तेऽवतारे हयमुख निगमोद्धारणार्थत्वबुद्धेःऋग्वेदोपक्रमस्तच्छ्रवणभ इति निश्चिन्वते बह्वृचाग्र्याः ।प्रारम्भो पौर्णमास्यां यजुष इति परे याजुषाः सङ्गिरन्तेतद्वेदोपक्रमान्ते भुवि विधिवशगास्त्वां समाराधयन्ति ॥ २७॥ विष्णोः पत्नी परा वागिति बहुमनुते भारती यां यदींशःपत्युः प्राक्पञ्चरात्रं श्रुतिमपि समुपादिक्षदित्यादरेण ।तद्वागाश्लिष्टमूर्तिं हयशिरस उपाराधयन्ती निशम्यश्रीभाष्यं लक्ष्मणाय स्वपतिविदित यत्याकृतिं बिभ्रतेऽदात् ॥ २८॥ वागीशानस्य मन्त्रं श्रुतिशिखरगुरुस्तार्क्ष्यलक्षं जपित्वाप्राप्तं तत्काललालामृतमपिबदहीन्द्राख्यपुर्यां यतीन्दोः ।मातुर्भ्रातुस्तनूजोत्तमगुणकुरुकाधीशवंश्यार्चितां त-न्मूर्ति सम्प्राप्य काञ्चयां स्वयमपि चिरमाराधयद्भक्तिभूम्ना ॥ २९॥ काले वेदान्तसूरिस्स्वपदमुपगतं ब्रह्मतन्त्रस्वतन्त्रंशिष्याग्र्यं मूर्तिमेनां समनयदथ तच्छात्रपारम्परीतः ।सेयं वागीशमूर्तिर्गुरुवरपरकालादिभिः सेव्यमानारम्यास्थान्यां त्रिकालं विलसति विहितार्चाद्य कर्णाटदेशे ॥ ३०॥ धर्मं पूर्वाश्रमोक्तं सुकरमपि न कृत्वाऽन्तिमोक्तस्य तस्या-नुष्ठानेऽशक्तिभीतं यमुखकृपणं लम्भयित्वाऽऽश्रमं तम् ।शोभोद्रेकादिनाऽर्चाविशय उपगते लक्ष(कोटि)पूजां तुलस्यास्वोपाख्या व्याकृतिं चाकलयसि कियती मय्यनर्घा दया ते ॥ ३१॥ इत्थं वागीशपादूयुगलसततसंसेवनार्चादिदीक्षःतत्रैतां नव्यरङ्गेश्वरयतिरनघामार्पयद्रत्नमालाम् ।एनां नित्यं पठन्तो भुवि मनुजवरा भक्तिभूनेप्सितार्थान्सर्वान् विन्दन्ति वाहाननवरकरुणापाङ्गधाराभिषेकात् ॥ ३२॥ इति श्रीलक्ष्मीहयग्रीवदिव्यपादुकासेवक-श्रीमदभिनवरङ्गनाथब्रह्मतन्त्रपरकालमहादेशिककृतिषुश्रीलक्ष्मीहयवदनरत्नमालास्तोत्रं समाप्तम् ।