Pratah Smaranam | प्रात: स्मरण

STOTRAM📅 6 March 2025⏱ 4 मिनट
इस लेख में
  1. Pratah Smaranam:प्रातः स्मरण के लाभ:
  2. किसको यह स्मरण Pratah Smaranam करना चाहिए:
  3. प्रात: स्मरणम् | Pratah Smaranam

Pratah Smaranam:प्रातः स्मरणम्: प्रातः स्मरणम् श्री आदि शंकराचार्य द्वारा रचित एक प्रार्थना है जिसमें तीन छंद हैं जिसमें व्यक्ति के मन (मनस), वाणी (वाक) और शरीर (कया) को सर्वोच्च आत्मा को समर्पित करने का प्रयास किया गया है।

प्रतिदिन के पहले विचार, शब्द और क्रियाएँ व्यक्ति के जीवन पर बहुत प्रभाव डालती हैं। यदि उन्हें पवित्र और दिव्य बना दिया जाए, तो वे आध्यात्मिक प्रकाश का मार्ग प्रशस्त करेंगे। भोर की प्रार्थना इस मायने में बहुत महत्वपूर्ण है कि भोर आंतरिक जागृति का बाहरी प्रतीक है। जो व्यक्ति प्रतिदिन सुबह तीनों लोकों के लिए एक आभूषण के रूप में छंदों की इस पवित्र त्रयी को पढ़ता है, वह मुक्ति की सर्वोच्च अवस्था को प्राप्त करेगा।

इन प्रातः स्मरणम् में, शंकर अद्वैत-वेदांत का सार भी प्रस्तुत करते हैं। परम वास्तविकता सच्चिदानंद (अस्तित्व-चेतना-आनंद) है। यह सच है, जो अनुभव की तीन अवस्थाओं की वास्तविकता है और उनसे परे है। हालाँकि, इन अभिव्यक्तियों को वास्तविकता के वर्णनात्मक या निश्चित रूप से शाब्दिक रूप से नहीं लिया जाना चाहिए। इसलिए यह है कि ब्रह्म को नकारात्मक तरीके से इंगित किया जाता है, Pratah Smaranam जैसे ‘यह नहीं’, ‘यह नहीं’। ब्रह्म वर्गीकरण से परे है; यह विचारों और शब्दों की सीमाओं के भीतर नहीं है। तथाकथित व्यक्तिगत आत्मा इससे अलग नहीं है। आत्मा को शरीर मन परिसर के साथ भ्रमित नहीं किया जाना चाहिए।

दुनिया का निर्माण करने वाले तत्व मूल वास्तविकता पर भ्रामक Pratah Smaranam उपस्थिति हैं, जैसे कि एक हिला, एक माला, आदि एक रस्सी पर प्रक्षेपण हैं। जैसे ही ज्ञान का सूर्य उदय होता है, ये भ्रम गायब हो जाते हैं, और जीवन का लक्ष्य प्राप्त होता है। प्रातः स्मरणम श्लोकों की पुण्य त्रय, तीन शब्दों का आभूषण – जो भोर के समय पढ़ता है वह सर्वोच्च लक्ष्यों को प्राप्त करता है।

प्रातः स्मरणम प्रातः स्मरणम वेदांतिक प्रार्थना की पहला-श्रुति (फल का वर्णन) है। Pratah Smaranam यह प्रार्थना की स्तुति है जिसका उद्देश्य व्यक्ति के विचारों, शब्दों और कर्मों को पवित्र करना है ताकि अंततः अंतिम लक्ष्य प्राप्त किया जा सके।

Pratah Smaranam:प्रातः स्मरण के लाभ:

प्रातः स्मरण भ्रम को दूर करता है, दिन को बहुत ताज़ा और उत्साह और जुनून से भरा बनाता है।

किसको यह स्मरण Pratah Smaranam करना चाहिए:

जिन लोगों को जीवन में कोई ताज़गी नहीं मिल रही है और जो देवताओं का वरदान पाना चाहते हैं, उन्हें Pratah Smaranam प्रातः स्मरण का नियमित पाठ करना चाहिए।

प्रकीर्णस्तोत्राणि

(1) परब्रह्मण:

प्रात: स्मरामिह्रदि संस्फुरदात्मतत्त्वं सच्चित्सुखं परमहंसगतिं तुरीयम् ।

यत्स्वप्नजागरसुषुप्तिमवैति नित्यं तद्ब्रह्म निष्कलमहं न च भूतसंघ ।।1।।
प्रातर्भजामि मनसा वचसामगम्यं वाचो विभान्ति निखिला यदनुग्रहेण ।

यन्नेतिनेतिवचनैर्निगमा अवोचंस्तं देवदेवमजमच्युतमाहुरग्रयम् ।।2।।

प्रातर्नमामि तमस: परमर्कवर्णं पूर्णं सनातनपदं पुरुषोत्तमाख्यम् ।

यस्मिन्निदं जगदशेषमशेषमूर्तौ रज्ज्वां भुजंगम इव प्रतिभासितं वै ।।3।।

श्लोकत्रयमिदं पुण्यं लोकत्रयविभूषणम् ।

प्रात: काले पठेद्यस्तु स गच्छेत्परमं पद्म ।।4।।

(2) श्रीविष्णो:

प्रात: स्मरामि भवभीतिमहार्तिशान्त्यै नारायणं गरुडवाहनमब्जनाभम् ।

ग्राहाभिभूतवरवारणमुक्तिहेतुं चक्रायुधं तरुणवारिजपत्रनेत्रम् ।।1।।

प्रातर्नमामि मनसा वचसा च मूर्ध्ना पादारविन्दयुगलं परमस्य पुंस: ।

नारायणस्य नरकार्णवतारणस्य पारायणप्रवणविप्रपरायणस्य ।।2।।

प्रातर्भजामि भजतामभयंकरं तं प्राक्सर्वजन्मकृतपापभयापहत्यै ।

यो ग्राहवक्त्रपतितांगघ्रिगजेन्द्रघोरशोकप्रणाशनकरो धृतशंखचक्र: ।।3।।

(3) श्रीरामस्य

प्रात: स्मरामि रघुनाथमुखारविन्दं मन्दस्मितं मधुरभाषि विशालभालम् ।

कर्णावलम्बिचलकुण्डलशोभिगंडं कर्णान्तदीर्घनयनं नयनाभिरामम् ।।1।।

प्रातर्भजामि रघुनाथकरारविन्दं रक्षोगणाय भयदं वरदं निजेभ्य: ।

यद्राजसंसदि विभज्य महेशचापं सीताकरग्रहणमंगलमाप सद्य: ।।2।।

प्रातर्नमामि रघुनाथपदारविन्दं वज्रांकुशादिशुभरेखि सुखावहं मे ।

योगीन्द्रमानसमधुव्रतसेव्यमानं शापापहं सपदि गौतमधर्मपत्न्या: ।।3।।

प्रातर्वदामि वचसा रघुनाथनाम वाग्दोषहारि सकलं शमलं निहन्ति ।

यत्पार्वती स्वपतिना सह भोक्तुकामा प्रीत्या सहस्त्रहरिनामसमं जजाप ।।4।।

प्रात: श्रये श्रुतिनुतां रघुनाथमूर्तिं नीलाम्बुजोत्पलसितेतररत्ननीलाम् ।

आमुक्तमौक्तिकविशेषविभूषणाढयां ध्येयां समस्तमुनिभिर्जनमुक्तिहेतुम् ।।5।।

य: श्लोकपंचकमिदं प्रयत: पठेद्धि नित्यं प्रभातसमये पुरुष: प्रबुद्ध: ।

श्रीरामकिंकरजनेषु स एव मुख्यो भूत्वा प्रयाति हरिलोकमनन्यलभ्यम् ।।6।।

(4)  श्रीशिवस्य

प्रात: स्मरामि भवभीतिहरं सुरेशं गंगाधरं वृषभवाहनमम्बिकेशम् ।

खट्वांगशूलवरदाभयहस्तमीशं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ।।1।।

प्रातर्नमामि गिरिशं गिरजार्द्धदेहं सर्गस्थितिप्रलयकारणमादिदेवम् ।

विश्वेश्वरं विजितविश्वमनोऽभिरामं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ।।2।।

प्रातर्भजामि शिवमेकमनन्तमाद्यं वेदान्तवेद्यमनघं पुरुषं महान्तम् ।

नामादिभेदरहितं षड्भावशून्यं संसाररोगहरमौषधमद्वितीयम् ।।3।।

प्रात: समुत्थाय शिवं विचिन्त्य श्लोकत्रयं येऽनुदिनं पठन्ति ।

ते दुःखजातं बहुजन्मसञ्चितं हित्वा पदं यान्ति तदेव शम्भोः ।।4।।

(5) श्रीदेव्या:

चाञ्चल्यारुणलोचनाञ्चितकृपां चन्द्रार्कचूडामणिं चारुस्मेरमुखां चराचरजगत्संरक्षणीं सत्पदाम् ।

चञचच्चकनासिकाग्रविलसन्मुक्तामणीरञ्जितां श्रीशैलस्थलवासिनीं भवतीं श्रीमातरं भावये ।।1।।

कस्तूरीतिलकाञ्चितेन्दुविलसत्प्रोद्भासिभालस्थलीं कर्पूरद्रवमिश्रचूर्णखदिरामोदोल्लसद्वीटिकाम् ।

लोलापांगतरंगितैरधिकृपासारैर्नतानन्दिनीं श्रीशैलस्थलवासिनीं भगवतीं श्रीमातरं भावये ।।2।।

(6) श्रीगणेशस्य

प्रात: स्मरामि गणनाथमनाथबन्धुं सिंदूरपूरपरिशोभितगंडयुग्मम् ।

उद्दण्डविघ्नपरिखण्डनचंडदण्डमाखण्डलादिसुरनायकवृन्दवन्द्दम् ।।1।।

प्रातर्नमामि चतुराननवन्द्दमानमिच्छानुकूलमखिलं च वरं ददानम् ।

तं तुन्दिलं द्विरसनाधिपयज्ञसूत्रं पुत्रं विलासचतुरं शिवयो: शिवाय ।।2।।

प्रातर्भजाम्यभयदं खलु भक्तशोकदावानलं गणविभुं वरकुञ्जरास्यम् ।

अज्ञानकाननविनाशनहव्यवाहमुत्साहवर्धनमहं सुतमीश्वरस्य ।।3।।

श्लोकत्रयमिदं पुण्यं सदा साम्राज्यदायकम् ।

प्रातरुत्थाय सततं य: पठेत्प्रयत: पुमान् ।।4।।

(7) श्रीसूर्यस्य

प्रात: स्मरामि खलु तत्सवितुर्वरेण्यं रूपं हि मण्डलमृचोऽथ तनुर्यजूंषि ।

सामानि यस्य किरणा: प्रभवादिहेतुं ब्रह्माहरात्मकमलक्ष्यमचिन्त्यरूपम् ।।1।।

प्रातर्नमामि तरणिं तनुवांगमनोभिर्ब्रहोंद्रपूर्वकसुरैर्नुतमर्चितं च ।

वृष्टिप्रमोचन विनिग्रहहेतुभूतं त्रैलोक्यपालनपरं त्रिगुणात्मक च ।।2।।

प्रातर्भजामि सवितारमनन्तशक्ंति पापौघशत्रुभयरोगहरं परं च ।

तं सर्वलोककलनात्मककालमूर्तिं गोकण्ठबन्धनविमोचनमादिदेवम् ।।3।।

श्लोकत्रयमिदं भानो: प्रात:काले पठेत्तु य: ।

स सर्वव्याधिनिर्मुक्त: परं सुखमवाप्नुयात् ।।4।।

(8) श्रीभगवतद्भक्तानाम्

प्रहलादनारदपराशरपुण्डरीकव्यासाम्बरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् ।

रुक्मांडदार्जुनवसिष्ठविभीषणादीन् पुण्यानिमान् परमभागवतान् स्मरामि ।।9।।

वाल्मीकि: सनक: सनन्दनतरुव्र्यासो वसिष्ठो भृगुर्जाबालिर्जमदग्निकच्छजनको गर्गोऽगिंरा गौतम: ।

मान्धाता ऋतुपर्णवैन्यसगरा धन्यो दिलीपो नल: पुण्यो धर्मसुतो ययातिनहुषौ कुर्वन्तु नो मंगलम् ।।2।।

60 से अधिक उपनिषद के विज्ञापन का बैनर, जिसमें विशेष प्रस्ताव और उपनिषद ग्रंथों की छवियां हैं।

मंत्र पढ़ें और सुनें — सिर्फ़ KARMASU App परऐसे और मंत्र, स्तोत्र एवं पूजा-विधि App में पाएँ
Play Store से पाएँ
शेयर करें:WhatsAppFacebookX

KARMASU वीडियो

छोटे वीडियो — देखें, सुनें और सीखें

YouTube पर देखें ↗
#shorts #trendingshorts
भगवान विष्णु को ‘नारायण’ क्यों कहा जाता है? 🙏 | Why Is…
बुधवार Special गणेश मंत्र 108 बार | Wednesday Special Ganesh Mantra 108…
Akshaya Navami 2026 | अक्षय नवमी कब है? पूजा विधि, कथा, शुभ…
गोपाष्टमी 2026 कब है? जानिए शुभ मुहूर्त II Gopashtami 2026 II
Tuesday Special Hanuman Mantra | मंगलवार विशेष हनुमान मंत्र | Powerful Hanuman…
श्रीकृष्ण की 16 दिव्य कलाएं कौन-सी हैं? | 16 Divine Kalas of…
ईशावास्य उपनिषद भाग 1 | जीवन का सबसे बड़ा रहस्य क्या है?…
भगवान सूर्य के परिवार की अद्भुत कथा | Surya Dev Family Tree
Chhath Puja 2026 | छठ महापर्व का महत्व, पूजा विधि और सूर्य…
Chhath Puja 2026 | छठ महापर्व की संपूर्ण पूजा विधि
धन लक्ष्मी पूजा | DHAN LAKSHMI PUJA #KARMASU #puja
App Download